Estonia to państwo ugrofińskiego narodu, który osiedlił się nad Bałtykiem około 9000 roku p.n.e. Została podbita i schrystianizowana do 1227 roku. Od 1347 do 1561 roku, przez 214 lat, rządził nią Zakon Inflancki. Następnie, od 1561 do 1721 roku, czyli przez 160 lat, należała do Szwecji. Jednak południowa część kraju wokół Tartu przez 68 lat podlegała Rzeczypospolitej Obojga Narodów. W latach 1721-1918, przez 197 lat, Estonia była częścią Imperium Rosyjskiego. Niepodległość ogłosiła 24 lutego 1918 roku, ale po dwóch okupacjach sowieckich i łącznie 245 latach rosyjskich rządów odzyskała ją ostatecznie 20 sierpnia 1991 roku. W 2004 roku Estonia wstąpiła do NATO i Unii Europejskiej.
Jak powstała Estonia?
Estonia wykształciła się jako ojczyzna estończyków, ludu wywodzącego się z grupy ugrofińskiej. Przez wiele stuleci zamieszkiwały tu niezależne plemiona estońskie, które nie tworzyły jednolitego państwa ani nie były podporządkowane jednemu władcy.
Podbój i chrystianizacja tych ziem, przeprowadzona podczas krucjaty liwońskiej, zakończyła się w 1227 roku, gdy ostatni opór stawili mieszkańcy wyspy Sarema.
Od tego czasu przez niemal siedem wieków ziemie estońskie znajdowały się pod panowaniem:
- Dan i,
- Zakonów rycerskich,
- Szwecji oraz,
- Rosji.
Współczesna państwowość Estonii została ustanowiona dopiero 24 lutego 1918 roku, wraz z ogłoszeniem niepodległości. Po okresie okupacji sowieckiej i niemieckiej państwo odzyskało suwerenność 20 sierpnia 1991 roku i od tamtej pory funkcjonuje jako niezależny kraj.
Skąd wywodzi się naród i język estoński?
Naród estoński wywodzi się z ludów ugrofińskich, a ich język, należący do bałtycko-fińskiej grupy języków uralskich, jest bardzo zbliżony do fińskiego. Warto też podkreślić, że estoński nie należy do rodziny języków indoeuropejskich, co odróżnia go od łotewskiego czy litewskiego, mimo bliskiego sąsiedztwa tych narodów. Dzięki tej unikalnej właściwości język estoński jest bliższy Finom niż innym ludom bałtyckim, co wyróżnia Estończyków na tle regionu.
| Temat | Najważniejsze informacje |
|---|---|
| Powstanie Estonii | Estonia powstała jako ojczyzna estończyków z grupy ugrofińskiej; podbój i chrystianizacja zakończyły się w 1227 roku; niepodległość proklamowano 24 lutego 1918 r.; suwerenność odzyskano 20 sierpnia 1991 r. |
| Mocarstwa panowałyce nad Estonią | Kolejno panowały: Dania, Zakony rycerskie (Kawalerowie Mieczowi i Zakon Inflancki), Szwecja, carska Rosja, hitlerowskie Niemcy i ZSRR. |
| Chrystianizacja i krucjata liwońska | Rozpoczęta na przełomie XII i XIII wieku; papież Innocenty III wsparł krucjatę w 1199 r.; biskup Albert z Buxhoeveden założył Rygę w 1201 r. i Zakon Kawalerów Mieczowych w 1202 r.; bitwa pod Lyndanisse (1219), Dania zdobyła północ Estonii; podbój zakończył się w 1227 r. |
| Zakony rycerskie w średniowiecznej Estonii | Kawalerowie Mieczowi i Zakon Krzyżacki; Kawalerowie zostali wcieleni do Zakonu Krzyżackiego jako Zakon Inflancki w 1237 r.; Zakon Inflancki rządził do 1561 r.; częściowo zastąpiony przez Szwecję i Rzeczpospolitą. |
| Panowanie szwedzkie | Estonia pod Szwecją od 1561 do 1721 r.; okres zwany „dobrymi dawnymi czasami szwedzkimi”; ograniczenie przywilejów niemieckiej szlachty i złagodzenie obowiązków chłopskich; wielojęzyczność (niemiecki, estoński, szwedzki); zakończone traktatem w Nystad. |
| Historyczne związki Estonii z Polską | Południowa Estonia (m.in. Tartu) w składzie Rzeczypospolitej (Księstwo Inflanckie) 1561/1582-1629; utrata Inflant po wojnach polsko-szwedzkich; pozostałości w architekturze, tradycjach katolickich i kontrreformacji. |
| Estonia pod panowaniem Rosji | Od 1721 do 1918 r. pod carską Rosją (197 lat); od 1940-1941 i 1944-1991 pod ZSRR (47 lat); łącznie 245 lat pod rosyjską i sowiecką kontrolą; wolność odzyskana w 1991 r.; ostatnie wojska rosyjskie wycofane w 1994 r. |
Jakie mocarstwa na przestrzeni wieków panowały nad Estonią?
Estonią na przestrzeni wieków władało sześć odmiennych sił politycznych. Zaczęło się od Danii, potem przyszła kolej na zakony rycerskie,najpierw Kawalerów Mieczowych, a od 1237 roku ich następców, czyli Zakon Inflancki, będący odnogą Zakonu Krzyżackiego. Następnie pojawiła się Szwecja, potem carska Rosja, a w XX wieku także hitlerowskie Niemcy oraz Związek Radziecki.
Od 1219 do 1346 roku północna Estonia znajdowała się pod panowaniem Danii. Po tym czasie Dania sprzedała te ziemie Zakonowi Krzyżackiemu, który już w kolejnym roku przekazał je Zakonowi Inflanckiemu. Cała Estonia pozostawała pod władzą zakonów przez 214 lat, aż do roku 1561, kiedy to Tallin przeszedł pod kontrolę Szwecji.
Rządy Szwedów trwały przez 160 lat, kończąc się w 1721 roku. Wtedy, zgodnie z traktatem w Nystad, Estonię przejęła Rosja. Carstwo rządziło tym obszarem przez niemal dwa stulecia, aż do 1918 roku.
XX wiek przyniósł Estonii kolejne zmiany okupacyjne:
- Dwie sowieckie (1940-1941 i 1944-1991),
- Niemiecka okupacja trwająca od 1941 do 1944 roku.
Kiedy rozpoczęto chrystianizację Estonii i kto prowadził krucjatę liwońską?
Chrystianizacja ziem estońskich rozpoczęła się na przełomie XII i XIII wieku. Papież Innocenty III wyraził swoje oficjalne wsparcie dla krucjaty liwońskiej w liście z 5 października 1199 roku.
Główną postacią organizującą wyprawę oraz pozyskującą rycerzy do walki był biskup Albert z Buxhoeveden, który przybył do Inflant w 1200 roku. Już rok później założył ważne miasto, Rygę. W 1202 roku Albert ustanowił Zakon Kawalerów Mieczowych, który razem z wojskami duńskimi pod wodzą króla Waldemara II stopniowo zdobywał estońskie terytoria.
Kluczowym momentem była bitwa pod Lyndanisse w 1219 roku, gdzie Duńczycy pokonali Estończyków, przejmując kontrolę nad północną częścią kraju. W tym samym czasie powstało strategiczne miasto Tallin. Proces podboju dopełnił się w 1227 roku, gdy mieszkańcy wyspy Sarema, ostatniego niezdobytego obszaru, przyjęli wiarę chrześcijańską.
Jakie zakony rycerskie rządziły średniowieczną Estonią?
Średniowieczną Estonią kierowały organizacje pochodzące z dwóch zakonów rycerskich: Zakonu Kawalerów Mieczowych oraz Zakonu Krzyżackiego. Ci pierwsi, powołani do życia w 1202 roku przez biskupa Alberta, opanowali południową i wschodnią część dzisiejszej Estonii.
Po przegranej w bitwie pod Szawlami w 1236 roku, rok później zostali włączeni do Zakonu Krzyżackiego jako jego autonomiczna odłam inflancki, zwany Zakonem Inflanckim. W 1347 roku Zakon Inflancki przejął kontrolę nad dawnymi ziemiami duńskimi, Harrią i Wironią wraz z Tallinem, wcześniej zakupionymi przez Krzyżaków od króla Danii Waldemara IV. Od tego czasu zakon rządził całą Estonią przez kolejne 214 lat, aż do roku 1561 Podczas wojny inflanckiej część tych terenów trafiła pod panowanie Szwecji, a inne zostały przejęte przez Rzeczpospolitą Obojga Narodów. Państwo zakonne przestało istnieć w 1561 roku, gdy jego ostatni mistrz zdecydował się zsekularyzować pozostałe ziemie, przekazując je w ręce Polski i Litwy.
Co wydarzyło się w 1347 roku w związku z Zakonem Krzyżackim?
W 1347 roku Zakon Krzyżacki przekazał zarządzanie dawnymi duńskimi ziemiami Estonii – Harrią, Wironią oraz Tallinem, swojej autonomicznej gałęzi, zwanej Zakonem Inflanckim. Krzyżacy nabyli te tereny już rok wcześniej od króla Danii Waldemara IV za 19 tysięcy grzywien kolońskich, co odpowiadało około czterem tonom srebra.
Ten zakup nastąpił po osłabieniu władzy Danii, spowodowanym powstaniem nocy świętego Jerzego w latach 1343-1345 Umowa z 1347 roku umożliwiła Zakonowi Inflanckiemu pełne przejęcie kontroli nad estońskimi ziemiami. Dotychczasowe posiadłości na południu zostały wtedy połączone z niedawno zdobytymi terenami na północy kraju.
Od tej chwili, aż do 1561 roku, czyli przez ponad dwa stulecia, Estonia pozostawała pod jednolitym zarządem zakonnym. Był to moment kluczowy w historii regionu, kończący ponad sto lat podzielonych rządów duńsko-krzyżackich nad tym obszarem.
Jakie były losy Estonii pod panowaniem szwedzkim?
Estonia znalazła się pod panowaniem szwedzkim 6 czerwca 1561 roku, gdy Tallin oraz północne regiony, takie jak Harju, zachodnia Wirumaa, Rapla i Järva, postanowiły dobrowolnie uznać zwierzchność króla Szwecji. Nieco później, bo w 1581 roku, do tego grona dołączyła także Läänemaa.
Szwecja rządziła Estonią przez 160 lat, od momentu przyłączenia ziem inflanckich w 1629 roku aż do 1721 roku. Estończycy wspominają ten okres jako „dobre dawne czasy szwedzkie”, gdyż władze w Sztokholmie ograniczyły przywileje niemieckojęzycznej szlachty i złagodziły obowiązki chłopskie, co wyróżniało go na tle późniejszych rządów rosyjskich.
Stolicą prowincji pozostawał Tallin, a główną religią luteranizm. W codziennym życiu funkcjonowały trzy języki: niemiecki, estoński oraz szwedzki, co odzwierciedlało różnorodność kulturową regionu.
Panowanie Szwecji zakończyła Wielka Wojna Północna (1700-1721). Ostateczne przejęcie ziem estońskich przez Rosję przypieczętowała kapitulacja garnizonu w Tallinie podczas epidemii dżumy, a także traktat w Nystad z 1721 roku.
Jakie są historyczne związki Estonii z Polską?
Historyczne powiązania Estonii z Polską sięgają XVI i XVII wieku. Wówczas południowa część dzisiejszej Estonii, w tym miasto Tartu (Dorpata), wchodziła w skład Rzeczypospolitej Obojga Narodów jako element Księstwa Inflanckiego. Zwierzchnictwo polsko-litewskie nad tym terytorium trwało od 1561 (lub 1582) do 1629 roku, czyli przez niemal siedem dekad. Zakończyło się ono w wyniku licznych wojen polsko-szwedzkich o Inflanty, które miały miejsce między 1600 a 1629 rokiem.
Ostatecznie, zgodnie z warunkami rozejmu w Altmarku zawartego w 1629 roku, Rzeczpospolita utraciła całe Inflanty, w tym południową Estonię, na rzecz Szwecji. Ten okres był jedynym w historii, gdy część estońskich ziem znalazła się pod oficjalną zwierzchnością polskiej korony. Warto zaznaczyć, że nigdy nie dotyczyło to całego obszaru kraju ani stolicy w Tallinie.
Do dziś można dostrzec pozostałości tamtych czasów, szczególnie w:
- Architekturze,
- Katolickich tradycjach regionu Dorpatu,
- Działaniach władz Rzeczypospolitej na rzecz kontrreformacji.
Władze Rzeczypospolitej aktywnie wspierały kontrreformację na tym terenie, co pozostawiło trwały ślad w kulturze i historii tego obszaru.
Czy Estonia była kiedyś polska?
Estonia nigdy nie stanowiła całościowo części Polski. Jedynie południowa część tego kraju, obejmująca okolice Tartu (Dorpatu), znalazła się pod zwierzchnością polsko-litewską na krótkie 68 lat, od lat 1561/1582 aż do 1629 roku.
Obszary te należały do Księstwa Inflanckiego, które funkcjonowało jako wspólna własność Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego, a nie jako stała prowincja Polski w dzisiejszym tego słowa znaczeniu. W tym samym czasie północna Estonia, ze stolicą w Tallinie, pozostawała pod kontrolą Szwecji i nigdy nie weszła w zakres polskiego panowania.
Zwierzchnictwo Rzeczypospolitej nad południową Estonią zakończyło się wraz z podpisaniem rozejmu w Altmarku w 1629 roku, który przekazał cały ten obszar pod władzę Szwecji. Podsumowując, Polska miała wpływ na wybrany fragment Estonii jedynie przez krótki okres, nigdy jednak nie obejmowała swoim panowaniem całego terytorium tego kraju.
Czy Tallin był polski?
Nie, Tallin nigdy nie był pod kontrolą Polski. Miasto, które dawniej nazywano Rewalem, zostało zdobyte przez Duńczyków w 1219 roku.
W 1346 roku sprzedano je Zakonowi Krzyżackiemu, który rządził nim tylko do 1347 roku, a następnie władzę przejął Zakon Inflancki, utrzymując ją aż do 1561 roku. W tym roku Tallin i północna Estonia dobrowolnie zostały włączone do Szwecji, pod której panowaniem pozostały do 1721 roku.
Po podpisaniu traktatu w Nystad miasto oraz okolice przeszły pod jurysdykcję Rosji. Polskie wpływy w regionie ograniczały się głównie do południowej Estonii, zwłaszcza do Dorpat (dziś Tartu), lecz Tallin nigdy nie znalazł się w obrębie polskich rządów. Jego historię charakteryzowało na przemian panowanie Duńczyków, Zakonu oraz władców szwedzkich i rosyjskich, bez formalnego okresu pod polskim zwierzchnictwem.
Czy Estonia należała kiedyś do Rosji?
Estonia dwukrotnie znalazła się pod rosyjskim panowaniem. Pierwszy raz trwało to aż 197 lat, od 1721 do 1918 roku, kiedy to po podpisaniu traktatu w Nystad zakończyła się Wielka Wojna Północna, a ziemie estońskie przeszły pod kontrolę cara Piotra I. Drugi okres rosyjskiej dominacji przypadł na czas Związku Radzieckiego, najpierw w latach 1940-1941 po aneksji, a następnie od 22 września 1944 do 20 sierpnia 1991 roku, łącznie oznaczając 47 lat okupacji.
Zsumowawszy oba te etapy, rosyjski i sowiecki, Estonia spędziła pod władzą tych mocarstw 245 lat. Wolność odzyskała w 1991 roku, a ostatnie wojska rosyjskie wycofały się z kraju dopiero 31 sierpnia 1994 roku.
Kiedy Estonia po raz pierwszy odzyskała niepodległość?
Estonia po raz pierwszy odzyskała suwerenność 24 lutego 1918 roku, kiedy to Komitet Ocalenia ogłosił w Tallinie powstanie niepodległego państwa estońskiego, mimo że kraj był wówczas pod okupacją niemiecką podczas I wojny światowej. Ta wiadomość stała się początkiem walk o niezależność, które trwały od 1918 do 1920 roku.
Estońskie siły zmierzyły się z:
- Bolszewicką Armią Czerwoną,
- Niemieckimi formacjami ochotniczymi, takimi jak Bałtycka Landeswehra,
- Ostatnie formacje walczące o suwerenność.
Konflikt zakończył się podpisaniem traktatu pokojowego w Tartu 2 lutego 1920 roku, gdzie Rosja Sowiecka oficjalnie zrezygnowała z wszelkich roszczeń do terytorium Estonii i potwierdziła jej niepodległość. Okres pierwszej niepodległości trwał 22 lata, aż do sowieckiej okupacji w 1940 roku; był to pierwszy w historii czas, gdy Estonia funkcjonowała jako w pełni suwerenne i uznane na arenie międzynarodowej państwo.
Jakie znaczenie miały wydarzenia z lat 1918-1920 dla Estonii?
Wydarzenia z lat 1918-1920 odegrały niezwykle ważną rolę, gdyż po raz pierwszy w dziejach Estonia stała się suwerennym i powszechnie uznanym państwem. Po ogłoszeniu niepodległości 24 lutego 1918 roku, estońska armia stawiła czoła ofensywie Armii Czerwonej oraz wojskom niemieckim, skutecznie broniąc granic młodego państwa.
Najważniejszym momentem tych wydarzeń było podpisanie traktatu pokojowego w Tartu 2 lutego 1920 roku. Rosja Sowiecka zrezygnowała w nim całkowicie z roszczeń do estońskich terytoriów na zawsze. Dokument ten stanowił prawne podwaliny państwowości Estonii w okresie międzywojennym, który trwał aż do sowieckiej aneksji w 1940 roku. Dla współczesnych Estończyków lata 1918-1920 są symbolem wywalczenia niepodległości siłą własnych rąk, a nie dzięki nadaniu jej przez inne państwa.
Jak wyglądała okupacja radziecka w Estonii?
Okupacja Estonii przez Związek Radziecki rozpoczęła się w czerwcu 1940 roku, kiedy to sowieckie wojska wkroczyły na terytorium kraju. Władze ZSRR narzuciły państwu przymusową aneksję, której nie uznawał świat zachodni.
Zaledwie kilka dni przed wybuchem wojny niemiecko-radzieckiej, 14 czerwca 1941 roku, przeprowadzono masowe deportacje, około 10 tysięcy estońskich cywilów zostało zesłanych na Syberię i do innych odległych regionów Związku Radzieckiego. Po trwającej od 1941 do 1944 roku niemieckiej okupacji Armia Czerwona powróciła do Estonii 22 września 1944 roku, rozpoczynając tym samym drugą, znacznie dłuższą fazę okupacji, która trwała aż do 1991 roku, czyli przez niemal pół wieku.
Najbardziej brutalnym aktem represji była deportacja z marca 1949 roku, podczas której na przymusową wywózkę skierowano 20 722 osoby, stanowiły one około 2,5% całej populacji kraju.
Proces sowietyzacji wiązał się z:
- Kolektywizacją rolnictwa,
- Masową rusyfikacją,
- Napływem rosyjskojęzycznych osadników.
Przez wiele lat przeciwstawiali się temu oporowi partyzanci znani pod nazwą Leśnych Braci.
Kim byli Leśni Bracia w historii Estonii?
Leśni bracia to estońscy partyzanci, którzy z bronią w ręku stawiali opór sowieckiej okupacji od 1944 roku aż do połowy lat 50. XX wieku. Najintensywniejsza działalność ruchu miała miejsce między 1944 a 1953 rokiem, kiedy w ich szeregach znalazło się od 14 do 15 tysięcy osób. W okresie od listopada 1944 do listopada 1947 roku przeprowadzili aż 773 zbrojne akcje.
W wyniku tych starć zginęło około tysiąca żołnierzy i funkcjonariuszy radzieckich wraz z ich sprzymierzeńcami. Chociaż opór był nieustający, w latach pięćdziesiątych zaczął stopniowo wygasać. Po śmierci Stalina w 1953 roku władze radzieckie ogłosiły amnestię, na którą zdecydowała się spora część partyzantów, składając broń. Mimo to sporadyczne walki trwały jeszcze w kolejnych dekadach, a niektórzy z Leśnych Braci ukrywali się nawet do lat 80. XX wieku.
Czym była śpiewająca rewolucja w Estonii?
Śpiewająca rewolucja to pokojowy ruch niepodległościowy, który odbywał się w Estonii w latach 1987-1991. Nazwę zawdzięcza estońskiemu działaczowi Heinzowi Valkowi, który tak nazwał spontaniczne, masowe śpiewanie na Placu Pieśni w Tallinie podczas nocy z 10 na 11 czerwca 1988 roku. Iskrą zapalną był z kolei wiec w parku Hirvepark w Tallinie, który odbył się 23 sierpnia 1987 roku. Podczas tego wydarzenia po raz pierwszy publicznie domagano się ujawnienia tajnych zapisów paktu Ribbentrop-Mołotow.
Kulminacją ruchu stał się Bałtycki Łańcuch z 23 sierpnia 1989 roku, kiedy to około dwóch milionów obywateli Estonii, Łotwy i Litwy stworzyło niezwykły, żywy łańcuch o długości 675 kilometrów, łącząc miasta Tallin, Ryga i Wilno. Całość opierała się wyłącznie na pokojowych środkach, demonstracjach, wspólnym śpiewie oraz obywatelskim nieposłuszeństwie, bez użycia przemocy czy agresji. Śpiewająca rewolucja zapoczątkowała proces, który doprowadził do ogłoszenia suwerenności Estonii w 1988 roku, jednak pełną niepodległość kraj odzyskał dopiero 20 sierpnia 1991 roku.
Jak rozwijała się Estonia po upadku Związku Radzieckiego?
Po odzyskaniu niepodległości 20 sierpnia 1991 roku Estonia szybko wprowadziła reformy gospodarcze i polityczne. Już w 1992 roku wprowadzono własną walutę,koronę estońską, a kraj przeszedł z centralnie planowanej gospodarki na mechanizmy wolnorynkowe.
Ostateczne wycofanie rosyjskich wojsk nastąpiło 31 sierpnia 1994 roku, co zakończyło fizyczną obecność sił postsowieckich na estońskim terytorium. W 2004 roku, trzynaście lat po odzyskaniu suwerenności, Estonia jednocześnie dołączyła do NATO i Unii Europejskiej, co oznaczało zwrot ku współpracy z Zachodem.
Kolejne kroki integracyjne to:
- Przystąpienie do strefy Schengen 21 grudnia 2007 roku,
- Zastąpienie korony euro 1 stycznia 2011 roku, stając się członkiem unii walutowej.
Estonia wyróżniła się także jako pionier cyfryzacji państwa.
- W 2005 roku jako pierwszy kraj na świecie umożliwiła powszechne głosowanie internetowe podczas wyborów lokalnych,
- W 2007 roku wprowadzono głosowanie internetowe w wyborach parlamentarnych,
- W 2014 roku uruchomiono program e-rezydencji, umożliwiający obcokrajowcom dostęp do estońskich usług cyfrowych na odległość.
Kiedy Estonia przystąpiła do Unii Europejskiej i NATO?
Estonia wstąpiła do NATO 29 marca 2004 roku, a niecałe dwa miesiące później, 1 maja, dołączyła do Unii Europejskiej. Oba te przełomowe wydarzenia miały miejsce w tym samym roku, trzynaście lat po odzyskaniu niepodległości w 1991 roku.
Wejście do UE poprzedziło referendum z 14 września 2003 roku, w którym ponad 66% uczestników opowiedziało się za akcesją. Członkostwo zarówno w NATO, jak i w Unii Europejskiej stworzyło fundamenty nowoczesnej polityki bezpieczeństwa Estonii w okresie po zimnej wojnie. Dodatkowo, Estonia zyskała gwarancję ochrony na mocy artykułu 5 traktatu waszyngtońskiego. Z czasem kraj ten coraz bardziej zacieśniał więzi z Europą, dołączając do strefy Schengen pod koniec 2007 roku oraz wprowadzając euro na początku 2011 roku.
Obecnie oba wydarzenia z 2004 roku uważa się za moment, w którym Estonia na stałe wkroczyła do struktur zachodnich, umacniając swoją pozycję w regionie.